Hoofdtabel voor de voornaamste groepen van de macrofauna in het zoete water
Macrofauna is een begrip uit de hydrobiologie. Het is een aanduiding van de ongewervelde dieren die gemiddeld groter zijn dan een halve milimeter. Hiermee vallen vissen en vogels, als zijnde grote en gewervelde dieren, af. Bij de kleine dieren bestaat er een niet altijd duidelijke overgang van de macrofauna naar het kleinere zoöplankton. Van belang is de levenswijze van de groep waar een dier in thuis hoort. Zoöplankton bezit per definitie weinig eigen beweging en is afhankelijk van waterbewegingen. Hierdoor vallen grote watervlooien, ondanks dat zij meer dan een halve millimeter groot zijn, toch onder het plankton, terwijl kleine watermijten (minder dan een halve millimeter groot) onder de macrofauna vallen. Voor een snelle en eenvoudige beschrijving van de voornaamste groepen kunt u het beste eerst het andere macrofaunaverhaal op de site lezen.

Het gebruik van de tabel wijst zichzelf. Zoals bij iedere determinatietabel is het hier ook nodig eerst beide alternatieven te lezen voordat er een keus wordt gemaakt. Als de omschrijvingen in de tabel niet voldoende duidelijk zijn, dan hoor ik dat graag. Het is nu eenmaal zo, dat in het algemeen een goed gebruik van een tabel betekent dat je de tabel uit je hoofd kent, alle groepen kan onderscheiden en dus de tabel eigenlijk niet meer nodig hebt. Aangezien deze tabel (hopelijk) door veel mensen gebruikt gaat worden en de meeste daarvan geen ervaring met macrofauna hebben, zullen nog heel wat verbeteringen en verduidelijkingen nodig zijn.

In de tabel worden de termen 'larf' en 'nymf' gebruikt. Omdat niet iedereen direkt het onderscheid zal weten, volgt hier een korte uitleg. Veel insecten kennen een volledige gedaantewisseling. Denk maar aan de trits: ei, larf(rups), pop en vlinder. Dat betekent dat er na de larf (ook wel rups genoemd bij de vlinders) een aparte rustperiode komt in de vorm van een pop als voorbereiding op het volwassen stadium. De larf kan in dit geval de hele tijd optimaal functioneren, zonder ondertussen de aanpassing naar volwassen dier te hoeven maken. Niet alle insecten kennen dit ruststadium en volgen een onvolledige gedaantewisseling. Een aantal groepen slaat de pop over en gaat van larf direkt over naar volwassen dier. Dit is in de sloot met name het geval bij wantsen, haften en libellen. Het volwassen dier onderscheid zich bij deze groepen van de larf vooral door het bezit van vleugels en andere monddelen. De vleugels worden langzaam opgebouwd en bij iedere vervelling van de larf meer zichtbaar. De larf van dergelijke dieren, dus met een steeds verder ontwikkelde vleugelaanleg, noemt men een nymf.

Veel succes gewenst met de hoofdtabel. (Misschien maak ik ooit nog eens subtabellen voor de onderscheiden groepen.) Mocht u op- en aanmerkingen hebben, dan hoor ik die graag. Het overnemen van de tabel is toegestaan, mits met bronvermelding. Aangezien het afdrukken van deze tabel problemen blijkt op te leveren, kunt u hem ook als PDF-bestand downloaden.

1Dieren met duidelijke, geledepoten, die vrij uitsteken 
-Dieren met ongelede poten of zonderpoten
 2
 
2Dieren plat, zonder duidelijkelichaamsdelen, vaak als een plakaat over de ondergrond verspreid, kolonievormend. 
-Dieren niet als een plakaat, geenkolonie. 
3Dieren als een stevige korst ophout of stenen; kan opstaande takachtige strukturen vormen; oppervlak gespikkelddoor onregelmatige gaatjes
Phylum POLIFERA zoetwatersponzen
 
-Dieren in een kolonie, als eenzachte, tranparante, gelei-achtige korst of als een vertakte kolonie vandatzelfde materiaal; ieder diertje (van ± 1 mm) heeft een kroontjevan hoefijzervormige tentakeltjes (loep), die bij aanraking worden teruggetrokken.
Phylum POLYZOA, mosdiertjes
 
4Dieren als een vastzittend steeltjemet tentakels aan de top, maximaal 2 cm 
Phylum COELENTERATA, klasse Hydrozoa, zoetwaterpoliepen
 
-Anders van vorm 
5Met een gewonden of kapvormigslakkenhuis 
Phylum MOLLUSCA, klasse Gastropoda,slakken
 
-Zonder een dergelijk huisje 
6Met twee stevige kleppen, waarinhet lichaam teruggetrokken kan worden. 
-Zonder deze kleppen 
7Dieren klein (niet meer dan 2à 3 mm), zwemmend met roeipootjes vrij door het water.
Phylum ARTHROPODA, klasse Crustacea, ordeOstracoda,  kreeftachtigen
 
-Dieren klein en bolrond tot groot;voortbeweging kruipend met behulp van een intrekbare voet
Phylum MOLLUSCA, klasse Bivalvia, mossels
 
8Lichaam ongeleed, zeer plat; voortbewegingglijdend over de ondergrond
Phylum PLATYHELMINTHES, klasse Turbellaria,orde Tricladia, platwormen
(Hierop lijkt een zeer klein organisme (1 à 2 mm),dat rolrond is in plaats van plat en dat vrij rondzwemt: orde Microturbellaria)
 
-Lichaam geleed (dus met segmenten) 
9Segmenten korter dan breed; zuignappenaanwezig, waarmee ze zich vastzetten aan de ondergrond
 Phylum ANNELIDA, klasse Hirudinea,bloedzuigers
 
-Segmenten langer, geen zuignappen 
10Lichaam zonder duidelijke uitsteekselsen kaken; meestal zonder ogen; vaak met kleine haartjes (loep)
Phylum ANNELIDA, klasse Oligochaeta, borstelwormen
 
-Op made lijkende dieren, meestalmet uitsteeksels, ogen en kaken.
 Phylum ARTHROPODA, klasse Insecta,orde Diptera, larven van muggen en vliegen
 
11Lichaam verdeeld in kop, borststuken achterlijf. Het borststuk heeft 3 paar (=6) gelede poten; het achterlijfheeft soms pootachtige uitstulpsels, maar deze zijn nooit geleed. 
Phylum ARTHROPODA, klasse Insecta, Insecten
 
-Meer dan 6 poten 
12Meer dan 8 poten, regelmatig geplaatstlangs het hele lichaam.
 Phylum ARTHROPODA, klasse Crustacea,kreeftachtigen
 
-8 Poten bij elkaar geplaatst
Phylum ARTHROPODA, klasse Arachnida, spinachtigen
 
  (Bij deze keus komt uook uit met de Karperluis. Dit is een plat dier met 2 zuignappen, dat parasitairleeft op vissen. Het is een kreeftachtige) 
13Het dier leeft in een kokertjeofbuisje, dat is gemaakt van zijdeachtig materiaal. Hierop is zand, slib, steentjes en/of plantaardig materiaal geplakt (soms zelfs levende slakken!) 
-Het dier leeft vrij, dus zonderkokertje of buisje 
14Het dier komt niet vrij uit hetkokertje; het kokertje zit meestal vast op de ondergrond 
-Het dier komt voor deel uit hetkokertje en loopt of zwemt daar vrij mee rond 
15Het kokertje is aan de voorkantafgesloten door een dekseltje met een gaatje erin (het kokertje is aande achtekant altijd afgesloten)
Orde Trichoptera, pop van een kokerjuffer
  
-Het kokertje is aan de voorkantopen; je kunt het dier erin zien zitten. Haal het dier er voorzichtig uit. 
16Het dier heeft een paar kleinehaakjes aan achterkant van zijn lijf (loep), waarmee het zich aan het kokertjekan vasthouden
Orde Trichoptera, kokerjuffer = larfvan de schietmot
 
-Dier zonder haakjes aan de achterkantvan het lijf 
17Het dier dier heeft 3 paar gelede platen aan het borststuk, 4 paar ongelede poten aan het achterlijf eneen paar naschuivers
Orde Lepidoptera, waterrups
  
-Dieren zonder gepaarde gelede poten, hoogstens met schijnpoten
Orde Diptera , larven van vliegen enmuggen
 
18Dieren zonder 3 paar gelede poten,soms in het bezit van één of meer paar schijnpoten
Orde Diptera , larven van vliegen enmuggen
  
-Dier met 3 paar gelede poten (somszijn er maar één of twee paar duidelijk zichtbaar; bekijkvooral de onderkant goed en gebruik zonodig een loep) 
19Het dier is een volwassen insectmet volledig ontwikkelde vleugels. Het eerste paar vleugels is min of meer verharden vormt een bescherming voor het onderste vliezige paar. Van bovenaf zijnde achterlijfsegmenten niet te zien. 
-Het dier heeft geen volledig ontwikkeldevleugels. Er kan (het hoeft niet) een vleugelaanleg aanwezig zijn, maardeze bedekt nooit het gehele achterlijf. De afzonderlijke segementen vanhet achterlijf zijn dus duidelijk zichtbaar 
20De dekvleugels overlappen elkaaraan het uiteinde en zijn vrij zacht.
Orde Hemoptera, waterwantsen
 
-De dekvleugels liggen tegen elkaaraan tot het einde en overlappen elkaar dus niet. Zij zijn hard.
Orde Coleoptera, waterkevers
 
21Dier met tussen de 1 en 5 "staarten"(draadachtige uitsteeksels, haken of punten), die vanaf het achterlijfnaar achteren wijzen 
-Dier zonder staartdraden, hakenof punten (als er 2 bosjes haren te zien zijn,  kijk dan verder naarhaken).  
 NB Pas op voor "staartbreuk"in het volgende stuk van de tabel. Een dier met één staartdraadin het midden en één aan de zijkant heeft er waarschijnlijkéén verloren. Volledige staartdraden lopen taps toe. Paser ook voor op om de twee achterste kieuwen aan de zijkant niet voor staartdradente verslijten.  
22Het achterlijf loopt uit in éénstaartdraad 
-Het achterlijf loopt uit in tweetot vijf "staarten" 
23Het dier heeft veervormige kieuwenaan de zijkant van het lijf en grote kaken.
Orde Megaloptera, larf van de slijkvlieg(Sialislutaria)
 
-Geen kieuwen aanwezig 
24De voorpoten zijn omgebouwd toteen soort schaarvormige vangpoten. De staart is een ademhalingsbuis, dienormaal boven water gestoken wordt.
Orde Hemiptera, waterwantsen: waterschorpioen(Nepa rubra) en staafwants (Ranatra linearis)
 
-Geen van de bovenstaande kenmerken
Orde Coleoptera, larven van de waterkeverfamilieHaliplidae: watertreders
 
25Dieren met 2 of 4 staarten (ofstaartdraden) 
-Dieren met 3 of 5 staarten (ofstaartdraden) 
26Het achterstuk eindigt in kleinehaakjes. die mogelijk door plukjes haar verborgen worden. De haakjes kunnenworden gebruikt om zich snel achteruit te bewegen bij verstoring. 
-Het achterstuk eindigt niet inhaakjes. Het dier kan zich eventueel wel achteruitbewegen, maar dan zonderzich vast te houden. 
27Twee haakjes, ieder aan het eindevan een zgn naschuiver.
Orde Trichoptera, larf van een kokerjuffer(naakte, dus kokerloze variant)
 
-Vier haakjes aan het einde vanhet laatste segment.
Orde Coleoptera, familie Gyrinidae, larfvan een Schrijvertje (keversoort)
 
28Staart bestaat uit gesegmenteerdedraden (loep), altijd minstens 1/3 van de totale kop/lijf lengte(indien compleet = einigend in een duidelijke punt). Soorten van schoon,stromend water 
Orde Plecoptera, nymf van de Steenvlieg
 
-Staart bestaat niet uit segmenten,meestal veel minder dan 1/3 van de totale kop/lijf lengte.
Orde Coleoptera, keverlarven
  
29Staart bestaat uit 3 of 5 korte,scherpe punten. De kop is karakteristiek hoekig, de onderkaak is vergroeidtot een vangmasker, dat onder het lijf doorloopt. Het dier kan zwemmendoor water onder druk uit het achterlijf te pompen.
Orde Odonata, suborde Anisoptera, nymfvan de glazenmaker
 
-Drie staarten, die draadvormigzijn, ofwel bestaan uit platte lamellen. PAS OP, er kunnen er éénof meer afgebroken zijn! 
30De staart bestaat uit platte,bladachtige lamellen. De kop is hoekig, de onderkaak is vergroeid tot eenvangmasker, dat aan de onderkant doorloopt. Het dier zwemt door het achterlijfheen en weer te bewegen
Orde Odonata, suborde Zygoptera, nymfvan de waterjuffer
 
-De staart bestaat uit draden.De kop is meestal afgerond, de onderkaak niet tot een vangmasker vergroeid. 
31Er bevinden zich kieuwen aan hetachterlijf. Deze kunnen zitten aan aan de zijkant, waarbij zij ook op derug kunnen worden gevouwen. Één familie heeft de kieuwenonder twee brede ronde platen zitten, die zich aan het begin van het achterlijfbevinden en dus niet zomaar te zien zijn.
Orde Ephemeroptera, nymf van de ééndagsvlieg
 
-Achterlijfkieuwen van bovenafniet te zien. Zij zijn niet aanwezig, of als zij wel aanwezig zijn, danzijn zij naar beneden gebogen.
Orde Coleoptera, keverlarven
  
32Dier met minstens éénpaar verlengde roeipoten
 Orde Hemiptera, waterwantsen
 
-Er zijn geen poten verlengd totroeipoten 
33De monddelen zijn omgevormd toteen steeksnuit
Orde Hemiptera, waterwantsen
  
-De monddelen vormen geen steeksnuit 
34De monddelen zijn omgevormd totlange naar voren gerichte dunne buisjes
Orde Neuroptera, larf van een gaasvlieg
 
-Monddelen anders 
35Het dier leeft op het oppervlaktelaagjevan het water en springt hoog op als het verstoord wordt. Het gebruiktdaarvoor een vorkachtige staart, die onder het lichaam geklapt ligt. Meestalklein, ± 1 mm.
Orde Colembola, springstaartjes
 
-Het dier springt niet en leeftniet op het wateroppervlak
Orde Coleoptera, keverlarven
  
 (Dit is een restgroep met veelverschillende vormen. Hierdoor is er niet een éénduidigebeschrijving te geven. Probeer zo mogelijk een tabel met keverlarven teraadplegen om meer zekerheid te krijgen)